วิธีดูแลและกายภาพผู้ป่วยสโตรกให้กลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ
จากผลสำรวจปี 2562 พบว่าประชากรในประเทศไทยมีมีผู้ป่วยหลอดเลือดสมองหรือภาวะสโตรก จำนวน 355,671 คน เทียบได้ว่าในจำนวนประชากร 1 แสนคน จะพบผู้ป่วย Stroke 543 คน ทั้งนี้กรมควบคุมโรคได้ประมาณการความเสี่ยงของการเกิดสโตรก พบว่าในทุก ๆ 4 คนจะมีผู้ป่วย Stroke 1 คน ซึ่งถือเป็นจำนวนที่เยอะมาก
จากบทความก่อน ทางทีมของ OLDK ได้พาทุกท่านไปรู้จักกับภาวะสโตรก เส้นเลือดในสมองตีบ เส้นเลือดในสมองแตก ซึ่งหากพบเร็ว รักษาทัน ก็สามารถที่จะกลับมาเป็นปกติได้ บทความนี้จะพาทุกท่านมารู้จักกับวิธีการดูแลและการทำกายภาพบำบัดเบื้องต้น เพื่อฟื้นฟูผู้ป่วยสโตรกและช่วยให้ผู้ป่วยกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างปกติที่สุด
ปัญหาที่พบได้ในการดูแลผู้ป่วยสโตรก
- ปัญหาการสื่อสาร
ผู้ที่เป็นสโตรกอาจสื่อสารลำบาก พูดได้ไม่เป็นคำ หรือยังสื่อสารไม่ค่อยได้ ดังนั้นควรเริ่มสื่อสารด้วยคำถามที่สั้น ๆ ง่าย ๆ อาจจะเป็นการกระตุ้นให้มีการตอบคำถามว่าใช่หรือใม่ก่อน ในกรณีที่ผู้ป่วยสามารถเขียนได้ อาจให้ใช้การเขียนเพื่อทำการสื่อสารได้ - ปัญหาการเคี้ยวและการกลืนลำบาก
อาจจะต้องเลือกอาหารเหลวหรืออาหารที่เคี้ยวได้ไม่ยากมาก และหากผู้ป่วยสโตรกสามารถนั่งได้ อาจจะจัดให้อยู่ในท่านั่งเพื่อป้องกันการสำลัก และกระตุ้นให้ทานโดยการใช้หลอดดูด - ปัญหาการบวมของแขน ขา มือ และเท้า
อาจเกิดจากการไม่ค่อยได้เคลื่อนไหว พบได้บ่อยในข้างที่อ่อนแรง สามารถแก้ได้โดยการหาหมอนหรือผ้ามารองบริเวณนั้นให้สูงขึ้น เพื่อช่วยเรื่องการไหลเวียนเลือด การกระตุ้นให้เปลี่ยนท่า และหลีกเลี่ยงการให้ทานอาหารที่เค็มหรือมีโซเดียมเยอะ - ปัญหาการขับถ่าย
เนื่องจากผู้ป่วยสโตรกไม่ค่อยได้ขยับตัว ร่วมกับบางครั้งอาหารที่ทานอาจจะไม่ค่อยมีกากใย ดังนั้นควรเลือกอาการที่มีกากใย ร่วมกับกระตุ้นให้มีการเปลี่ยนท่า หรือมีการเดิน การดื่มน้ำให้เพียงพอ - ปัญหาการนอน
ผู้ป่วยสโตรกมักนอนไม่เป็นเวลา ไม่ค่อยนอนตอนกลางคืน ซึ่งสามารถแก้ได้โดยการให้มีการออกกำลังกายตอนเช้า หรือระหว่างวัน จัดให้มีกิจกรรมช่วงเวลากลางวัน หลีกเลี่ยงการนอนกลางวัน เพื่อให้ผู้ป่วยได้นอนตอนกลางคืน - ปัญหาทางด้านจิตใจ
เนื่องจากผู้ป่วยนั้นอาจไม่สามารถทำกิจกรรมต่างๆได้ตามเดิม ทำให้อาจมีความหงุดหงิดง่าย อารมณ์แปรปรวน อาจเกิดภาวะซึมเศร้า ท้อแท้ ญาติหรือผู้ดูแลอาจต้องค่อย ๆ พยายามทำความเข้าใจ ใจเย็น และหมั่นให้กำลังใจผู้ป่วย
เป็นสโตรก เส้นเลือดในสมองตีบรักษาหายได้ไหม
โรคสโตรก สามารถรักษาให้หายได้ ถ้ารู้เร็ว และมารักษาเร็ว ยิ่งมีโอกาสที่จะกลับมาได้ปกติมากยิ่งขึ้น นอกจากนี้ระดับอาการที่เป็นยังขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงของโรคอีกด้วย
บางท่านอาจจะเคยได้ยินมาว่า ช่วงเวลาที่ดีที่สุดในการรักษาคือช่วง 6 เดือนแรก หรือที่เรียกว่าช่วง Golden period ความจริงแล้วจะพูดว่าถูกครึ่งหนึ่งก็ได้เช่นกัน เนื่องจากช่วงเวลา 6 เดือนแรกนั้นเป็นช่วงที่จะสามารถฟื้นฟูได้ดีที่สุด แต่ไม่ใช่ว่าระยะเวลาช่วงหลังจากนั้นจะไม่สามารถฟื้นฟูได้อีกเลย การหมั่นทำกายภาพบำบัดและการออกกำลังกาย ก็จะช่วยให้ผู้ป่วยสโตรกสามารถทำกิจวัตรประจำวันได้ใกล้เคียงกับปกติมากยิ่งขึ้น เพราะฉะนั้นใครที่กำลังเริ่มทำกายภาพบำบัดอยู่ อย่าเพิ่งท้อไปนะคะ
การดูแลผู้ป่วยสโตรกเบื้องต้น
- การจัดท่านอนให้เหมาะสม เพื่อป้องกันแผลกดทับ ในระยะแรกที่ผู้ป่วยยังไม่สามารถขยับร่างกายได้ หรือยังมีอาการอ่อนแรง การใช้ชีวิตส่วนใหญ่จะอยู่บนเตียง ดังนั้นการจัดท่านอนที่เหมาะสม จะช่วยให้ผู้ป่วยนอนหลับสบาย และป้องกันการเกิดแผลกดทับอีกด้วย
- ท่านอนหงาย
– จัดให้มีหมอนบางๆ หนุนที่หัวไหล่และต้นแขนข้างที่อ่อนแรง
– จัดศีรษะให้หมุนไปด้านที่อ่อนแรง เพื่อป้องกันทางเดินหายใจอุดตัน
– จัดลำตัวให้ตรง ระวังอย่างให้เอียงไปด้านที่มีการอ่อนแรง
– หมอนรองศรีษะให้อยู่ในระดับที่พอดี ไม่ยกสูงเกินไป
– หาหมอนมาหนุนตรงข้างขาที่อ่อนแรง ป้องกันขาแบะออก
– ใช้ผ้าเช็ดตัวหรือหมอนใบเล็กวางหนุนไว้สะโพก บริเวณใต้เข่า ข้อเท้า เพื่อป้องกันหลังแอ่น
– จัดวางปลายเท้าให้ตรง ป้องกันปลายเท้าตก - ท่านอนตะแคงทับข้างที่อ่อนแรง
– จัดศีรษะโน้มไปทางด้านหน้า ตัวตรง
– วางแขนและไหล่ข้างที่อ่อนแรงเหยียดมาทางด้านหน้า ช่วงปลายแขนอยู่ ในท่าหงายมือ
– ขาด้านหลังข้างอ่อนแรงจับเหยียดข้อสะโพกตรง เข่างอเล็กน้อย
– ขาข้างดี อยู่ด้านบนงอไปทางหน้าใช้หมอนรอง - ท่านอนตะแคงทับข้างดี
– นอนตะแคงคับข้างดี ศีรษะโน้มไปทางด้านหน้าเล็กน้อย ลำตัวตรง
– แขนข้างที่อ่อนแรงจัดให้ไหล่งุ้มไปทางด้านหน้า ใช้หมอนรองแขน และมือวางบนหมอน
– ขาข้างที่อ่อนแรงจัดให้สะโพกงอเข่างออยู่บนหมอน เท้ารองรับไว้ บนหมอนเช่นเดียวกัน เพื่อป้องกันไม่ให้ข้อเท้าบิดงอ - ทั้งนี้ควรเปลี่ยนท่าทุกๆ 2 ชั่วโมง เพื่อป้องกันแผลกดทับ
- ท่านอนหงาย
- การดูแลสุขภาวะทั่วไป
- ความสะอาด
พยายามสังเกตบริเวณปุ่มกระดูกไม่ให้มีรอยแดง ถลอก หรือเปื่อยซึ่งอาจนำไปสู่การเกิดแผลและอาจจะเป็นแผลกดทับได้ รวมถึงควรดูแลความสะอาด การอาบน้ำและเช็ดผิวให้แห้ง ทาครีมเพื่อเพิ่มความชุ่มชื้น ไม่ให้ผิวแห้งเกินไป - การรับประทานอาหาร
ควรทานอาหารที่มีประโยชน์ ครบ 5 หมู่ ดื่มน้ำให้เพียงพอ รับประทานอาหารที่มีกากใย รวมถึงหลีกเลี่ยงการดื่มชา กาแฟ เครื่องดื่มชูกำลัง และแอลกอฮอล์
- ความสะอาด
การทำกายภาพบำบัดผู้ป่วยสโตรก
การทำกายภาพบำบัดถือเป็นสิ่งสำคัญอย่างหนึ่งที่จะสามารถช่วยให้ผู้ป่วยสโตรกกลับมาใช้ชีวิตประจำวันได้ใกล้เคียงกับปกติมากที่สุด โดยสามารถแยกการฝึกเบื้องต้นเป็นการฝึกต่าง ๆ ดังนี้
การขยับบริเวณข้อต่อ
เนื่องจากในระยะแรก ผู้ป่วยอาจจะยังไม่สามารถขยับร่างกายได้ การช่วยขยับนี้จะสามารถลดการเกิดการติดของข้อต่อ ร่วมกับการกระตุ้นให้ผู้ป่วยค่อยๆขยับตามไปด้วย จะช่วยให้ผู้ป่วยเริ่มจะออกแรง มีการขยับตาม และยังกระตุ้นการไหลเวียนเลืออีกด้วย
การยืดเหยียดกล้ามเนื้อ
เมื่อระยะเวลาผ่านไปช่วงหนึ่ง ในผู้ป่วยบางรายอาจมีการเกร็งเกิดขึ้น การช่วยยืดกล้ามเนื้อนี้จะช่วยลดความเกร็งตัว และเป็นการเตรียมพร้อมสำหรับการออกกำลังกายในขั้นต่อไป
การออกกำลังกายกล้ามเนื้อโดยรอบ
เพื่อค่อย ๆ ฟื้นฟูกล้ามเนื้อขึ้น โดยเริ่มแรกอาจจะเป็นการออกแรงโดยช่วยกันระหว่างนักกายภาพบำบัดหรือผู้ดูแลกับผู้ป่วย และค่อย ๆ เป็นการออกแรงเองตามลำดับ โดยสามารถใช้เป็นท่าที่เป็นการขยับข้อต่อ ยกก้น ยกขา หรือสามารถเข้ามาปรึกษาทางนักกายภาพบำบัด เพื่อออกแบบท่าออกกำลังกายที่เหมาะสมได้
การฝึกการทรงตัว
เมื่อเริ่มมีกำลังกล้ามเนื้อ การฝึกต่อไปเพื่อเพิ่มความมั่นคงในการเดิน รวมถึงป้องกันความเสี่ยงในการล้มจึงสำคัญมาก นอกจากนี้ยังช่วยเพิ่มความมั่นใจให้ผู้ป่วยอีกด้วย
การฝึกเดิน
อาจเริ่มจากการใช้ไม้เท้า และค่อยๆฝึกจนสามารถที่จะปล่อยไม้เท้าได้ ทั้งนี้ต้องประเมินจากภาวะอาการและโรคที่เป็นด้วย
การฝึกกายภาพที่ทางเราแนะนำไป เป็นการฝึกเบื้องต้นที่จะสามารถช่วยในการฟื้นฟูร่างกายของผู้ป่วยสโตรกได้ แต่หากท่านไหนอ่านแล้ว ยังมีข้อสงสัยเพิ่มเติม สามารถเข้ามาปรึกษานักกายภาพของทางเรา เพื่อรับข้อมูลเพิ่มเติมและให้คำแนะนำที่เหมาะสมกับอาการที่เป็นได้ค่ะ ทั้งนี้ สโตรกสามารถป้องกันได้ รวมถึงหากเป็นแล้ว ก็สามารถค่อย ๆ ฟื้นฟูร่างกายให้กลับมาเป็นปกติได้เช่นกัน ทาง OLDK ของเราเป็นกำลังใจให้ผู้ป่วยและผู้ดูแลทุก ๆ ท่านนะคะ ด้วยความปรารถนาดีจากทีม OLDK ค่ะ
สาระน่ารู้เรื่องการดูแลและการทำกายภาพผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke)
- รู้จักโรคหลอดเลือดสมองเบื้องต้น: อาการโรคหลอดเลือดสมอง ปัจจัยเสี่ยง และการรักษา
- (บทความนี้) วิธีการดูแลผู้ป่วยสโตรกให้กลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติ
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) – EP.1
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ในช่วงแรก – EP.2
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ฝึกนั่ง – EP.3
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ฝึกยืน – EP.4
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ฝึกเดิน – EP.5
- การกายภาพบำบัดผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ฝึกเดินขึ้นลงบันได – EP.6
